Kweekvlees en veelgestelde vragen

Voor de eerste echte aanzet tot het kweken van vlees in Nederland moeten we terug naar 1999. In dat jaar kreeg de Nederlander Willem van Eelen patent op een techniek waarmee van dierlijke cellen vlees wordt gemaakt in een laboratorium. Inmiddels werken tientallen bedrijven aan een manier om op veilige, duurzame en diervriendelijke wijze kweekvlees te maken.

Kweekvlees is bij het grote publiek nog vrij onbekend. Toch gaan de ontwikkelingen op het gebied van kweekvlees razendsnel. Mensen zitten nog met veel vragen over kweekvlees. Op deze pagina krijg je achtereenvolgens antwoorden op veelgestelde vragen als:

Wat is kweekvlees?

Hoe wordt kweekvlees gemaakt?

Waarom kweekvlees?

Wat zijn de voordelen van kweekvlees?

Waarom is er nog geen kweekvlees?

Is kweekvlees de toekomst in onze voedseltransitie?

Wat is kweekvlees?

kweekvlees gemaakt uit stamcellen van dieren

Kweekvlees is niks anders dan kunstmatig vlees dat men kweekt in een laboratorium uit de stamcellen van dieren. Andere benamingen voor kweekvlees zijn in-vitrovlees, namaakvlees of labvlees. Wat vriendelijker klinkende benamingen zijn diervrij vlees of schoon vlees.

Hoe wordt kweekvlees gemaakt?

De benamingen kweekvlees, labvlees en in-vitrovlees duiden al simplistisch aan hoe men het (kunstmatige) vlees maakt. Het vlees wordt gekweekt in een laboratorium op in-vitro wijze. Een biologische techniek die buiten het lichaam van een organisme wordt toegepast door middel van een reageerbuis of iets vergelijkbaars.

zo wordt kweekvlees gemaakt

De stamcellen worden op diervriendelijke wijze via een punctie weggehaald bij het dier.  De cellen zet men vervolgens op kweek in een groeivloeistof van onder andere water, suikers, aminozuren, vetten, vitamines en mineralen. De stamcellen hebben de eigenschap dat ze in het lichaam, bij beschadiging van het spierweefsel door vermenigvuldiging kunnen uitgroeien tot nieuw spierweefsel. Bij het kweken van vlees worden deze stamcellen onder dezelfde nagebootste voorwaarden buiten het lichaam door eenzelfde vermenigvuldiging gekweekt tot spierweefsel, ofwel vlees.

Vermenigvuldiging en differentiëring van cellen

In bioreactoren, vergelijkbaar met bijvoorbeeld bioreactoren waarin men bier fermenteert, vindt deling van de cellen plaats. De cellen vermenigvuldigen zich in een klimaat waarin de juiste (lichaams)temperatuur, voldoende zuurstof, de juiste bouwstoffen en de afvoer van afvalstoffen geregeld is.

Om de cellen in spiercellen te differentiëren, stopt men op een bepaald moment met de voeding van de groeifactoren. Vervolgens differentiëren de cellen zich in spiercellen/spiervezels. Om de spiercellen tot spierweefsel te doen groeien zijn kleine ‘scaffolds’ of steigertjes nodig waarmee ze zich in kleine laagjes tot een vleesstructuur kunnen vormen. De steigertjes zorgen ervoor dat er voldoende voedingsstoffen getransporteerd kunnen worden in de vleescellen. De spiervezels smelten samen tot ‘myotubes’, spierstrengen die niet langer zijn dan 0.3mm. De natuurlijke eigenschap van de spiercellen tot samensmelting zorgt ervoor dat een massa wordt opgebouwd, wat resulteert in deze strengen. De myotubes legt men vervolgens in een gel die voor 99% uit water bestaat om de spierstrengen onder stimulans te veranderen in spierweefsel.

Het volgroeide spierweefsel in combinatie met vetweefsel vormt uiteindelijk vlees. Vlees waarvoor men geen dieren meer hoeft te slachten. En vlees dat op minder belastende wijze voor het milieu wordt geproduceerd.

Hoe wordt kweekvlees gemaakt een vereenvoudigde weergave door NU.nl

Bij het maken van kweekvlees hoeft geen gebruik te worden gemaakt van genetische modificatie en antibiotica hoeft er ook niet aan te pas te komen, omdat men kweekvlees in een steriele omgeving kan produceren.

Verschillende kweekvleesbedrijven kweken al rundvlees, kip, varkensvlees, vis, garnalen, eend en zelfs foie gras. Wel gebeurt dit vooral nog op kleinere schaal.

Waarom kweekvlees?

Vlees is ingeburgerd, zelfs ingebakken in onze cultuur. Vlees zo normaal is geworden, dat je bijna zou denken dat het woord inburgeren afgeleid is van het gemalen stuk vlees dat we ook wel tussen twee broodjes eten. Bij onze maaltijd hoort zo ongeveer een stukje vlees.

Het probleem is alleen dat de traditionele vleesproductie enorm milieubelastend is, en vreselijk veel onnodig dierenleed met zich meebrengt.

Onderzoek van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) toont aan dat de mondiale vleesindustrie verantwoordelijk is voor 18% van de uitstoot aan broeikasgassen, 30% van het landgebruik en 8% van het waterverbruik.

Dagelijks worden er in Nederland ongeveer 1,8 miljoen dieren geslacht. Dit zijn ruim 650 miljoen dieren per jaar. Wereldwijd slachten wij mensen jaarlijks zelfs 65 miljard dieren. Het overgrote deel hiervan wordt geslacht in de bio-industrie. Een ellendig leven wordt veelal beïndigd met een nog wreder en pijnlijk sterven.

Helaas willen veel mensen (waarvan er steeds meer komen) nu eenmaal vlees eten. Gewoonte, de smaak en de opvatting dat vlees nodig is voor een evenwichtige voeding zijn hiervoor belangrijke beweegredenen.

Kweekvlees voordelen

Maar wat zijn dan de voordelen van kweekvlees? Hier kort op een rij wat belangrijke voordelen.

Kweekvlees: 

Goedkoper en concurrerend qua smaak

Kweekvlees heeft op alle aspecten de potentie om een volwaardig vervanger van vlees te worden. De ontwikkelingen rond de productie van kweekvlees gaan snel. Kweekvlees wordt daardoor steeds goedkoper. Ook wordt de smaak en de structuur ervan steeds beter. Het zal dan ook niet lang meer duren voordat kweekvlees als (misschien wel enige) volwaardige vervanger voor ‘gewoon’ vlees kan dienen, temeer omdat het simpelweg vlees ìs.

Drastische afname van CO2-uitstoot en vermindering van dierenleed

Kweekvlees kan de broeikasgasuitstoot immens verminderen omdat er veel minder graan, land, water en energie nodig is dan bij de huidige vleesindustrie. Verder zal de nieuwe voedselindustrie het dierenleed drastisch verminderen. En dit kan allemaal terwijl de traditionele vleeseters op alternatieve wijze kunnen blijven genieten van de gewoonte en de smaak van een stukje vlees.

Kweekvlees is gezonder

Ondanks dat de voedselwarenautoriteiten zich nog zullen moeten uitspreken over de vraag of kweekvlees veilig en gezond is, kunnen we er vanuit gaan dat kweekvlees gezonder is dan vlees uit de bio-industrie.

Op het gebied van antibiotica zijn de verschillen verwaarloosbaar, aangezien er ook voor ‘gewoon’ vlees strenge regelgeving bestaat over het gebruik van antibiotica. Bij kweekvlees staat 100% vast dat het totaal geen antibiotica of overige residuen van medicijnen bevat. Maar eerdere antibioticabehandelingen bij veedieren kunnen wel bijdragen aan het gevaar van het ontstaan van resistente bacteriën.

Bij het kweken van vlees kan er, anders dan bij het slachtvee voor gekozen worden om alleen goede spiercellen en gezonde vetcellen door te kweken. Ongezonde vetten en schadelijke stoffen in vlees dat de risico’s op hart- en vaatziekten of bijvoorbeeld kanker verhoogt, kunnen bij het kweken van vlees weggelaten worden.

Kweekvlees voorkomt epidemieën en virussen

Er zullen minder epidemieën en virussen onder zowel dier als mens uitbreken doordat massale ophoping van dieren in onhygiënische omstandigheden uitgebannen kan worden. De schonere productiewijze van het kweken van vlees zal ook minder voedselvergiftiging tot gevolg hebben.

Waarom is er nog geen kweekvlees?

De eerste vraag die je natuurlijk te binnen schiet is: Waarom is er dan nog geen kweekvlees? Nou, er zijn nog wel een aantal struikelblokken. Kweekvlees moet nog schaalbaar worden gemaakt voor een betere betaalbaarheid en de wetgever moet zich nog buigen over de veiligheid ervan.

Grote stappen hieromtrent verwacht men in 2021/2022 en de prognose is dan ook dat we binnen afzienbare tijd consumptief kweekvlees kunnen eten. Kweekvlees dat op alle vlakken kan concurreren met traditioneel vlees. Dus betaalbaar, niet te onderscheiden qua smaak en structuur, maar dus vooral ook beter voor zowel milieu als dier.

Is kweekvlees dan de toekomst van ons voedselsysteem?

Kweekvlees kan een grote rol gaan spelen in de verduurzaming van ons voedselsysteem. Maar bij de ontwikkeling van kweekvlees spelen niet alleen (bio)technische vraagstukken waarmee verschillende wetenschappers zich door de jaren heen geconfronteerd zagen een rol.  De ontwikkeling van volledig ‘schoon vlees’ is afhankelijk van nog vele andere maatschappelijke factoren.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-atribuut; de bestandsnaam is kweekvlees-maatschappelijke-ontwikkelingen.jpg
maatschappelijke afwegingen kweekvlees

Ook economische, wettelijke, politieke en ethische kwesties bepalen het tempo van de ontwikkelingen rond kweekvlees en de toegang ervan op de (Europese) consumentenmarkt. En juist omdat er veel belangen mee gemoeid zijn, laat de daadwerkelijke intreding van het laboratoriumvlees nog op zich wachten. Maar met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid, duurt de intrede niet lang meer.

  • Kosten afhankelijk van grondstofkosten en opschaling
  • Wettelijke belemmeringen
  • Politieke en ethische overwegingen

Kosten afhankelijk van grondstofkosten en verdere opschaling

In 2013 presenteerde hoogleraar vasculaire fysiologie Mark Post de eerste kweekburger. Op het moment van de presentatie was de kweekburger met een prijskaartje van 250.000 euro, zelfs voor de fanatieke fijnproevers onder ons, nog aan de dure kant.

Inmiddels is kweekvlees al stukken betaalbaarder, en deze trend zet zich voort. De schaalbaarheid in de productie, als gevolg van een verbeterd ontwikkelingsproces, meer efficiëntie en een aantrekkende marktvraag zullen de prijs van kwekvlees steeds verder doen dalen.

Geen fundamentele drempels voor het maken van kweekvlees

Eind 2018 sprak voedseltechnoloog Peter Verstrate, die in 2015 samen met eerdergenoemde Mark Post kweekvleesbedrijf Mosa Meat oprichtte, al uit dat er geen fundamentele technische drempels meer waren om kweekvlees te produceren. Buiten regelgeving bepaalt slechts de schaalbaarheid binnen de industrie de tijd waarop en de mate waarin het kweekvlees beschikbaar komt.

Mosa Meat denkt binnen enkele jaren een kweekvleesburger van 10 tot 15 euro te kunnen maken. De volgende stap is om dit tegen een kostprijs van slechts drie euro te kunnen doen. Uiteindelijk moet een kweekvleesburger zelfs goedkoper worden dan een traditionele hamburger.

Communicerende vaten

Deze prijsdaling is dus erg afhankelijk van schaalvergroting en van een daling in de prijs van de grondstoffen waarmee men kweekvlees maakt. Twee nog te nemen hordes die als communicerende vaten met elkaar in verbinding staan. Om de opschaling te vereenvoudigen helpt het dat de prijs van de grondstoffen voor productie daalt, terwijl de prijs van de grondstoffen zal dalen bij een aanzienlijke schaalvergroting.

De verwachting is dat de kosten van de grondstoffen, die nu nog uit de farmaceutische industrie komen, dalen indien deze uit de voedselindustrie kunnen worden gehaald. Hoe dit zit? Aminozuren, eiwitten, vitamines en mineralen, de bouwstenen die nodig zijn om het vlees te kweken, hoeven gezien hun toepassing niet van dezelfde zuiverheidsgraad te zijn als in de farmaceutische industrie.

In de farmaceutische industrie moeten deze stoffen gezien hun delicate toepassing op kleine schaal, vaak worden ze direct in de bloedbaan geïnjecteerd bij een patiënt, van een extreem hoog zuiverheidsniveau zijn. Bij de toepassing van dezelfde stoffen als ingrediënten bij het maken van voedsel, dus ook bij de productie van kweekvlees, is dit minder hard nodig is.

Het lagere zuiverheidsniveau van de stoffen in combinatie met een toepassing op veel grotere schaal zoals in de voedselindustrie, zal ervoor zorgen dat deze ingrediënten veel goedkoper in productie worden. Inmiddels zijn meerdere producenten al met dit proces bezig, aldus Mark Post in de BNR Nieuwsradio podcast Voeding van Morgen.

Wettelijke belemmeringen

Maar naast (niet fundamentele?) technische en economische factoren spelen dus ook wettelijke beperkingen en politieke overwegingen nog een rol bij de intreding van het gecultiveerde vlees. Volgens Europese regelgeving valt kweekvlees namelijk onder de novel food verordening. Een verordening die bepaalt dat producten die onder deze regelgeving vallen eerst een uitgebreid veiligheidsonderzoek moeten ondergaan. Pas na goedkeuring van de Europese Voedselveiligheidsautoriteit (EFSA) en de instemming van de lidstaten kan groen licht volgen voor daadwerkelijke introductie op de markt.

In 2021 is er in Europa nog geen concreet productievoorstel ingediend. Inmiddels zijn de gesprekken tot toelating van kweekvlees wel geopend, zo blijkt uit een interview met Mosa Meat-CEO Maarten Bosch op het ondernemersplatform Sprout. De verwachting is dat Mosa meat eind 2021 een concreet voorstel indient bij de EFSA.

Politieke en ethische overwegingen

Ook binnen de Nederlandse politiek is het debat begin 2020 in de Tweede Kamer over kweekvlees geopend. Men is overwegend enthousiast over de positieve effecten die het kan hebben op dierenwelzijn en milieu. Wel moeten we waken voor nieuw dierenleed en, zo is de heersende mening, mag de ethische grens van genetische inmenging binnen het proces niet overschreden worden.

Het bezwaar over nieuw dierenleed komt van CDA-Kamerlid Von Martels. Hij stipt aan dat sommige bedrijven voor de voeding van de stamcellen nog met een bloedserum van ongeboren kalfjes werken. Iets wat ondertussen helemaal niet meer nodig is. Men is er bijvoorbeeld al in geslaagd om dit kalfsserum te vervangen door plantaardige eiwitten gemaakt uit gist. En van genetische inmenging hoeft zoals gezegd ook geen sprake te zijn bij de ontwikkeling van kweekvlees.

Vooral voornoemde factoren tezamen leiden ertoe dat de ontwikkeling van kweekvlees intussen al meer dan 20 jaren voortduurt. Toch zijn de ontwikkelingen inmiddels in een stroomversnelling geraakt. Steeds meer bedrijven houden zich bezig met het kweken van vlees. En daarnaast lijkt ook de maatschappij er steeds meer klaar voor.

Alle aandacht binnen de Tweede Kamer heeft er inmiddels aan bijgedragen dat kweekvlees wordt meegenomen in het eiwittransitieplan van de rijksoverheid. In het eiwittransitieplan bekijkt men hoe we een collectieve voedselovergang kunnen bewerkstelligen, waarin we anders gaan produceren en consumeren. Hiermee doelt men op een overgang van voornamelijk dierlijke eiwitten naar plantaardige eiwitten, omdat een systeem met voornamelijk dierlijke eiwitconsumptie niet langer meer houdbaar is.

Het woord is nu vooral aan de nationale èn de Europese wetgever.